Teikneseriar

Framsida | Nynorske teikneseriar | Lær å laga teikneseriar | Opplegg og lærarressursar | Om vevstaden

Arild Torvund Olsen

Arild Torvund Olsen er tilsett på Nynorsksenteret. Han har ein mastergrad i visuell kommunikasjon frå NTNU.

Forankring og avløysing
– samspelet mellom skrift og bilete

Av Arild Torvund Olsen

I den klassiske artikkelen «Bildets retorikk» skriv semiologen Roland Barthes om omgrepa forankring og avløysing. Desse omgrepa er godt eigna når du skal sjå på samspelet mellom skrift og bilete i ein teikneserie. Dersom skrifta skil ut og framhevar ei av dei mange moglege tolkingane av eit bilete, kan me seia at ho forankrar biletet. Det kan òg vera andre vegen, altså at biletet forankrar skrifta. Forankring er med andre ord ei avgrensing av talet på moglege tolkingar. Det motsette, når t.d. skrifta fortel noko som ikkje finst i biletet, slik at han tilfører noko nytt til heilskapen, kallar me for avløysing.

Redundans og samspel

I illustrerte barnebøker (i motsetnad til i biletbøker) er det ofte slik at illustrasjonane berre er der for å forankra skrift som i utgangspunktet er lett å tolka (til dømes at teksten er «Lisa smiler» og at biletet syner Lisa som smiler). Slike former for samansette tekstar gjer at eldre og meir røynde lesarar får kjensla av å få servert den same informasjonen to gonger, og me får det som gjerne vert kalla for redundans. I teikneseriar er det vanleg at det er mindre redundans. Skrifta og bileta kjem båe med ny informasjon, og den eine påverkar korleis me tolkar den andre, slik at skrifta og bileta både forankrar og avløyser kvarandre. På det viset har me i teikneseriane ofte eit tydelegare samspel mellom skrift og bilete enn i illustrerte bøker.

Det finst teikneseriar utan skrift (t.d. nokre av einsidarane i serien Skulen), men det mest vanlege er at historiene vert fortalde gjennom ein kombinasjon av skrift og bilete. Det varierer gjerne kva for eitt av dei to elementa som spelar «hovudrolla». I ein serie som På kloden er det skrifta som har hovudmengda av informasjonen, medan det i «Song til ein orm» er bileta som driv handlinga fram. I båe døma er det likevel gjennom samspelet mellom skrifta og bileta at den heilskaplege forteljinga stig fram. Korleis skrifta ser ut, kan òg ha eit tydingsinnhald. Stor skrift kan nyttast for å illustrera roping, medan lita skrift kan illustrera kviskring. I teikneserien Skammekroken av Jens K. Styve snakkar bestemora i serien med snirklut lykkjeskrift. Slik understrekar Styve aldersskilnaden mellom bestemora og hovudpersonen, som snakkar med blokkbokstavar.

I artikkelen «Når bilde og tekst forteller sammen» skriv illustratøren Harald Nordberg, med utgangspunkt i biletbøker, om korleis skrift og bilete har ulike sterke sider og kan utfylla kvarande. Bileta kan til dømes koma med miljøskildringar og visuelle karakterskildringar på ein meir effektiv måte enn det skrifta kan. Skrifta er på si side meir eigna enn bileta til å skildra slikt som ikkje er synleg («Per var svolten»), komprimera eller utvida tid («nokre dagar seinare») og til å referera til ting som ligg utanfor biletet i tid eller rom («Mor hadde hatt ein travel dag på kontoret»). Nordberg peikar dessutan på eit felt der teikneseriane er flinkare til å utnytta det visuelle enn det biletbøkene er: «Ser vi på ikke-visuelle fenomener som lyder, lukter, tanker og direkte tale, vil også dette være tekstens domene. Tegneserier har utviklet et effektivt symbolsystem og en visuell fortellerteknikk for disse fenomenene. Men for bildebokas vedkommende kan det se ut til at den har avfunnet seg med å overlate disse områdene til teksten.» (Nordberg 2001, s. 64, i Nina Goga og Ingeborg Mjør (red.) Møte mellom ord og bilde.)

Denne vevsida er utvikla av Nynorsksenteret.